Općina Kakanj
Kakanj je naseljeno mjesto i sjedište istoimene općine u krajnjem južnom dijelu Zeničko-dobojskog kantona, u Federaciji Bosne i Hercegovine.
Nalazi se u Srednjoj Bosni, a zauzima centralni položaj u sarajevsko-zeničkoj kotlini. Kakanj se nalazi sjeverno od Visokog i jugoistočno od Zenice, a naseljena mjesta su uglavnom smještena u dolini rijeke Bosne i dolinama njenih desnih pritoka.
Historija
Područje Kaknja pripada među važnija arheološka i historijska područja centralne Bosne: u njemu su potvrđeni značajni neolitski lokaliteti, srednjovjekovni spomenici i blizina kraljevskih središta Kraljeve Sutjeske i Bobovca, dok je od kraja 19. stoljeća njegov razvoj snažno obilježila industrijska eksploatacija uglja.
Prahistorija
Prostor Kaknja bio je naseljen još u neolitu. U naučnoj literaturi područje centralne Bosne, uključujući i kakanjski kraj, navodi se kao jedno od važnih žarišta neolitskog razvoja, a naselje Okolište kod Kaknja ubraja se među najznačajnije lokalitete toga perioda; datirano je približno u vrijeme između 5200/5100. i 4700. godine p. n. e.
S područjem Kaknja povezuje se i kakanjska kultura, jedna od prepoznatljivih neolitskih pojava u Bosni. U radu o lokalitetu Donje Papratnice – Zagrebnice ističe se da se taj lokalitet nalazi u neposrednoj blizini Kaknja, u zoni eponimnog lokaliteta kakanjske kulture, što potvrđuje značaj kakanjskog prostora u prahistorijskim istraživanjima centralne Bosne.
U mlađem kamenom dobu područje Kaknja je bilo žarište razvitka neolitskih kultura, u nauci poznatih kao Kakanjska kultura i Butmirska kultura. Područje je imalo brojna naselja sa brojnim stanovništvom. Obavljena su sistematska iskopavanja na nekoliko obližnjih lokaliteta (Obre i Raskršće). Arheološko nalazište Obre II (Gornje polje) u cjelini ulazi u krug butmirske grupe.
Srednji vijek
U srednjem vijeku prostor današnjeg Kaknja nalazio se u neposrednoj blizini jednog od najvažnijih političkih središta bosanske države. Kraljeva Sutjeska, koja administrativno pripada području Kaknja, poznata je po ostacima vladarskog dvora iz 14. i 15. stoljeća, a Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine to je područje proglasila nacionalnim spomenikom.
Među najvažnijim srednjovjekovnim spomenicima kakanjskog kraja ističe se nekropola u Donjoj Zgošći. U novijem naučnom radu o stupu iz Donje Zgošće navodi se da spomenik i pripadajući sljemenjak potječu s početka 15. stoljeća, te da se i dalje razmatra mogućnost njihove veze s članovima dinastije Kotromanića. Najugledniji primjer je Zgošćanski stećak pronađen u Kaknju i izložen je u botaničkom vrtu Zemaljskog muzeja u Sarajevu.
Na prostoru općine nalazi se i historijsko područje Glavica u Bilješevu, također proglašeno nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, što svjedoči o gustoj mreži arheoloških i historijskih lokaliteta na širem kakanjskom području.
Ime Kakanj se prvi put spominje u darovnici kralja Dabiše, koji je vojvodi Hrvoju Vukčiću darovao selo Kakanj u Župi Trstivnici kao zasluge u borbama protiv Osmanlija u povelji od 15. aprila 1392. godine. Kasnije se spominje u defteru Bosanskog sandžaka 1468. godine kao naselje sa oko 90 domaćinstava. Staro historijsko jezgro grada Kaknja se nalazi u naselju koje danas nosi ime Donji Kakanj; Donji Kakanj je još u tursko doba bio sjedište suda i pazara. Rudnik Kakanj je osnovan 1900. godine. U narednih 100 godina Kakanj se ubrzano razvijao bez urbanog planiranja. U početku samo oko rudnika, a kasnije i oko obala rijeka Zgošće i Bosne. To je dovelo do pomjeranja gradskog središta iz Donjeg Kaknja na današnje mjesto u blizini ušća rijeke Zgošće u rijeku Bosnu. Osim Donjeg Kaknja dugu historiju imaju naselja Kraljeva Sutjeska, Zgošća i Doboj.
Tek pred kraj 14. vijeka Kraljeva Sutjeska je izrasla u naselje sa gradskim obilježjima i bila je poznata po latinskom nazivu Curia regis ili Trstivnica. Ban Stjepan II (1322–1353) započeo je i dijelom izgradio, zajedno sa Bobovcem, vladarski dvor u Kraljevoj Sutjesci. Davno prije nego što je Austro-Ugarska dala ime ‘Kraljeva Sutjeska’, u starim dokumentima još iz 14. vijeka spominje se latinski naziv Curia bani što u prevodu znači banski dvor.
Osmanski period
Nakon osmanskog osvajanja Bosne, Kakanj se razvijao kao lokalno naselje i trgovište. Prema radu o stanovništvu starog Kaknja, današnji Donji Kakanj sa okolnim selima u osmanskim se katastarskim defterima iz 1520–1533, 1574. i 1604. godine javlja pod nazivom Bazar-Kakane, što upućuje na njegovu trgovačku funkciju za šire područje tadašnjih nahija.
Kakanj i u kasnijem osmanskom periodu zadržao ulogu središnjeg naselja za okolna sela, pa se njegova historija u tom razdoblju može pratiti kroz kontinuitet naseljenosti, lokalne privrede i demografskog razvoja.
Austro-Ugarska i industrijalizacija
Prelomni trenutak u historiji Kaknja nastupio je u vrijeme austrougarske uprave, kada je počela planska industrijska eksploatacija uglja. Prema podacima Rudnika mrkog uglja Kakanj, austrougarski stručnjaci započeli su 1898. godine istražne radove za industrijsku eksploataciju uglja na području današnjeg Kaknja.
Do kraja 1901. godine izgrađen je niz pratećih objekata i iskopano je devet hiljada tona uglja, dok se 1902. godina uzima kao početak zvaničnog egzistiranja rudnika. Upravo je razvoj rudnika odlučujuće uticao na preobražaj Kaknja iz lokalnog naselja u industrijsko središte, a rudarstvo je tokom 20. stoljeća postalo osnovni činilac urbanizacije, privrednog rasta i društvenog razvoja grada.
Savremeno doba
Savremeni razvoj Kaknja u velikoj je mjeri proistekao iz spoja industrijskog naslijeđa i historijskog okruženja. S jedne strane, rudarstvo i povezana industrija oblikovali su moderni urbani identitet grada; s druge strane, prisustvo lokaliteta kao što su Kraljeva Sutjeska, Donja Zgošća i Bilješevo potvrđuje da je riječ o prostoru izuzetno slojevite historije, od prahistorije do novijeg vremena.
Grb
Grb općine Kakanj je kroz historiju nekoliko puta mijenjan, a najnoviji grb ima historijska i geografska značenja. Kakanj je poznat po rudniku mrkog uglja, pa se zato rudarski hodnik našao na današnjem grbu. Veliki historijski značaj ima i kraljevski grad Bobovac, čiji se zid i krov ističu na grbu. Općina Kakanj je bogata riječnim tokovima koji su se također našli na grbu. Veliki značaj imaju i nekropole stećaka u kojima je pronađen najpoznatiji stećak u Bosni i Hercegovini, Zgošćanski stećak.
